Gelderland

Gek op schaatsen, waarom zijn wij dat eigenlijk?

Schaatsen doen we al langer dan Nederland bestaat.
Schaatsen doen we al langer dan Nederland bestaat. © ANP
ARNHEM - Waarom zijn wij Nederlanders zo gek op schaatsen? Die lezersvraag stelt luisteraar Gisela uit Nijmegen aan Omroep Gelderland. "We schaatsen al langer dan Nederland bestaat", zegt sporthistoricus Jurryt van de Vooren.
Waarom wordt juist hier, en niet in andere landen met strenge winters, al eeuwen geschaatst door jong en oud? Daarvoor doen we een stapje terug in de tijd.

Eerste schaatsen dateren uit de dertiende eeuw

Er wordt al honderden jaren geschaatst in ons koude kikkerlandje. "We schaatsen al langer dan het huidige Nederland bestaat, want de eerste echte schaatswedstrijd was in 1566 in Brussel, maar dat hoorde destijds nog bij Den Nederlanden", zegt Van de Vooren. Sterker nog, de oudste ijzeren schaatsen die in Nederland zijn gevonden, dateren van de dertiende eeuw, aldus de Koninklijke Nederlandsche Schaatsenrijders Bond (KNSB).
In eerste instantie gingen mensen het ijs op om makkelijker van A naar B te komen. Door vastgevroren wateren konden mensen eenvoudig, voor die tijd, zeer snel afstanden van tientallen kilometers afleggen naar de stad - waar men anders bijna nooit kwam, weet historicus Van de Vooren.
"Ik denk dat het schaatsen over de jaren heen zo dusdanig in ons DNA terecht is gekomen, dat we bijna niet meer zonder kunnen", verklaart een woordvoerder van de KNSB.
Op het moment dat er ijs lag, verdwenen voor een moment de maatschappelijke standen
Jurryt van de Vooren, sporthistoricus
Ook de industrie profiteerde van het ijs en vervoerde producten via het bevroren water, legt Van de Vooren uit. Zogenaamde koek en zopie-tenten schoten in de jaren dertig tot vijftig als paddenstoelen uit de grond.
Het schaatsen deed iets bijzonders met de mens. "Op het moment dat er ijs lag, verdwenen voor een moment de maatschappelijke standen", vervolgt de historicus. Deze verschillende standen speelden tot honderd jaar terug een grote rol in de Nederlandse maatschappij.
Op het ijs konden mensen van de hoogste en laagste klassen ineens samen schaatsen. En enige wat telde was je goede slag, zodat je samen kilometers kon maken. "Zo zijn er heel veel liefdes op het ijs ontstaan, maar ook veel beëindigd. En dat maakt het juist zo bijzonder", benadrukt Van de Vooren.

Schaatsende soldaten met mitrailleurs en bazooka's

Schaatsers zijn gedurende verschillende oorlogen ingezet. Een voorbeeld hiervan is de Tachtigjarige Oorlog, waarin de Nederlanders om verwarde Spanjaarden heen schaatsten en dolken in de ruggen staken, vertelt de historicus.
"In de winter van 1939 en 1940 is er voor het laatst met schaatsende soldaten geoefend. Er waren speciale schaatspelotons die met mitrailleur en bazooka's over prikkeldraad heen klommen, om hun tegenstanders aan te vallen. Maar toen de Duitsers kwamen, lag er geen ijs meer en vlogen de vliegtuigen over het land, als resultaat zijn de schaatspelotons ontbonden."

Van noodzaak naar hobby

Met de komst van auto's, vliegtuigen, treinen en goede wegen nam de noodzaak voor schaatsen als vervoer af. Vermaak werd een steeds belangrijker drijfveer om te gaan schaatsen. Halverwege de negentiende eeuw werd schaatsen een vorm van sport en spel, toen de eerste ijsverenigingen ontstonden.
Op de vraag waarom wij Nederlanders zo gek zijn op schaatsen, is geen concreet antwoord. "Maar dat het nog steeds in ons DNA zit, zag je wel tijdens de coronalockdown in 2021, toen een meerderheid van de Tweede Kamer een eventuele Elfstedentocht door wilde laten gaan, vóórdat er ook maar enigszins ijs lag. En dat terwijl voor de rest alles dicht moest", zegt de historicus met een lach. "En één ding is zeker, de Nederlandse geschiedenis zit vol mooie schaatsverhalen."

Is schaatsen cultureel erfgoed?

Schaatsen staat dan ook op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed in Nederland, in drie verschillende onderdelen: schaatsen op sloten, vaarten, plassen en meren, schaatsen op natuurijsbanen van ijsverenigingen en het schaatsen van toertochten op natuurijs.
Maar wat is Immaterieel Erfgoed? Het wordt ook wel 'levend erfgoed' genoemd. Het is niet tastbaar, zoals materieel erfgoed, maar bestaat uit tradities, sociale gewoonten, rituelen of bijzondere kennis en vaardigheden. Een voorbeeld is Pride Amsterdam of het Zomercarnaval in Rotterdam, legt Rijksoverheid uit.

Stel ook een lezersvraag!

Wil jij ook een lezersvraag indienen? Dat kan! Iedere woensdag van 06.00 tot 09.00 uur tijdens de radioshow Goedemorgen Gelderland. Vraag daar alles wat je wilt weten over het nieuws van die dag aan presentator Frank van Dijk. Hij kiest de verrassendste vraag uit, die de redactie van Omroep Gelderland vervolgens beantwoordt in deze lezersrubriek. Mail jouw vraag naar frank@gld.nl of stuur een appje: 06 - 22 05 43 52. Vergeet daarbij niet jouw woonplaats en leeftijd te vermelden.