Liemers / Achterhoek

Dit is de spannende geschiedenis van de motte Montferland

ZEDDAM - Heb jij dat ook? Dat je bij sommige historische bouwsels, hekken, beelden, palen, gevelstenen en landschapselementen in je omgeving denkt: 'Wat is dat eigenlijk en hoe oud is het?' De Ridders van Gelre zoeken het voor je uit. Vandaag: wat is dat voor kale hoge heuvel midden in het Bergherbos?
In het Bergherbos tussen Zeddam en ’s-Heerenberg doemt zomaar opeens een enorme hoge kale heuvel op. Tegenwoordig staat er een hotel-restaurant bovenop, maar in de middeleeuwen was dit een machtige verdedigingsburcht. De heuvel is een zogenaamde ‘motte,' een door mensen aangelegde of opgehoogde heuvel. Daarbovenop stond een houten gebouw, een mottekasteel. De Montferlandse motte is rond het jaar 1000 opgeworpen en het is de grootste motte die in Nederland is gevonden.

Bovenop op de heuvel was je veilig

Een verdedigingsburcht wil je natuurlijk op een hoge plek bouwen, met vrij uitzicht over de omgeving, zodat je de vijand al van ver kunt zien aankomen. Bovendien is een kasteel op hoogte veel beter te verdedigen. Daarom is de natuurlijke heuvel die al in het Montferland lag nog eens 7 meter extra opgehoogd tot maar liefst 17 meter hoog. Bovendien zijn rondom de heuvel ook nog een gracht en een dubbele aarden wal aangelegd. Bovenop de heuvel was je dus wel veilig.
Bovenop op de heuvel was je veilig
Bovenop op de heuvel was je veilig © Omroep Gelderland

Adela vocht de erfenis aan

Het verhaal gaat dat in de middeleeuwen op deze motte de verdedigingsburcht 'Upladen' stond, het kasteel van Adela Gravin van Hamaland. Het graafschap Hamaland lag meer dan duizend jaar geleden langs de oevers van de Rijn, de IJssel en de Waal. Maar tegen de tijd dat Adela's vader, graaf Wichman II van Hamaland rond 973 stierf, was zijn gebied flink gekrompen.
Wichman had in de jaren voor zijn dood namelijk het vrouwenstift Sint-Vitusstift in Elten gesticht, met zijn jongste dochter Liutgard als eerste abdis aan het hoofd. Daarvoor liet hij zijn burcht op de Eltenberg ombouwen tot klooster en hij schonk een groot deel van zijn goederen en grondgebied aan het Stift. Maar zijn oudste dochter Adela was het daar niet mee eens, zij vond dat zíj recht had op de verloren gebieden en samen met haar echtgenoot Balderik van Duffelgouw ging ze de strijd aan om de gebieden terug te winnen.
Kaart van het graafschap Hamaland langs de de Rijn, de IJssel en de Waal
Kaart van het graafschap Hamaland langs de de Rijn, de IJssel en de Waal © publiek domein

Verdorven, wulps en onevenwichtig

Adela was een slimme en strijdvaardige vrouw, maar de middeleeuwse kroniekschrijvers zijn niet erg lovend over haar. De schrijver Alpertus van Metz, een tijdgenoot van Adela, doet er zelfs alles aan om haar zo zwart mogelijk af te schilderen als een inhalige, verdorven vrouw die veel te luid praatte, wulpse taal uitsloeg, slecht gekleed ging en onevenwichtig was. Hij beschuldigt haar er zelfs van dat ze haar zus zou hebben vergiftigd. Voor die beschuldiging is trouwens nergens anders bevestiging gevonden.
Of de beschuldigingen nou terecht zijn of niet, ambitieus zijn Adela en Balderik wel en daardoor maken ze veel vijanden. Uiteindelijk wordt Upladen in 1016 belegerd. Balderik is op dat moment al gevlucht naar Keulen en Adela verdedigt de burcht 'met haar vrouwen.' Maar uiteindelijk moet ze zich overgeven. Ze krijgt een vrije aftocht, maar Upladen wordt met de grond gelijk gemaakt. Adela moet het gebied verlaten en Hamaland wordt onderdeel van het Hertogdom Gelre, waaruit uiteindelijk de provincie Gelderland is ontstaan.
Ridder René beklimt de motte Montferland:
Hier stond vroeger een machtig kasteel

Ridders van Gelre is het geschiedenisplatform van Omroep Gelderland. Hier volg je het laatste nieuws over de Gelderse historie! Kijk op riddersvangelre.nl

Tip: iedere zaterdag organiseert Ridder René een exclusieve gratis rondleiding op een bijzondere locatie. Op bovenstaande pagina vind je een agenda met waar en wanneer je kunt langskomen.