Stedendriehoek / Achterhoek

'Onschuldige vrouwen zijn vermoord', Manja wil Nationaal Heksenmonument

Manja uit Almen is bezig met de komst van een Nationaal Heksenmonument.
Manja uit Almen is bezig met de komst van een Nationaal Heksenmonument. © Omroep Gelderland
ALMEN - Ruim vijf en een halve eeuw geleden wordt in Almen (gemeente Lochem) de eerste vrouw in Nederland veroordeeld tot hekserij en levend verbrand. Nu is het tijd voor een Nationaal Heksenmonument. Een werkgroep roept gemeenten op om met een plan te komen. Manja Bedner uit Almen is een van de drijvende krachten achter de komst van een nationaal monument voor heksen.
Je kent Manja misschien al van de voorstelling De Heks uit Almen. Al ruim tachtig keer heeft ze op de planken gestaan om het verhaal van Aleyda - de Heks van Almen - te vertellen. "Ik had van tevoren niet durven dromen dat het zo'n succes zou zijn." De voorstelling brengt Manja op verschillende plekken in Nederland waar heksenvervolging heeft plaatsgevonden.

Geschiedenis raakt het nu

De voorstelling trekt de aandacht van godsdienstsocioloog William Arfman, verbonden aan de universiteit van Tilburg. Hij start een onderzoek: "Ik ben pas net begonnen", vertelt Arfman op de Galgenberg in Roermond. Het is de plek waar heksen tot de dood werden veroordeeld. "Ik wil onderzoeken welke rol de locatie speelt."
De voorstelling wordt op plekken gespeeld waar heksenvervolging heeft plaatsgevonden. "Wat ik nu al zie is dat - als er zo'n heftig verleden is - mensen heel erg geïnteresseerd zijn en dat thema's als eerherstel en vrouwenhaat dan besproken worden."

Het verhaal in Almen

In 1472 werd Aleyda in Almen als eerste vrouw in Nederland als toveres verbrand. In die tijd heette het nog niet heks maar toveres. Ze werd veroordeeld voor toveren. Zij was de dienstmaagd van pastoor Henricus ten Neijenhave. Zij hadden samen een dochter: Greetje. Kort na de executie heeft Henricus zijn ambt als pastoor neergelegd. Er zijn na Aleyda geen andere mensen als heks verbrand in Almen.

Niet alleen in Nederland, maar op veel meer plekken in Europa wordt tegenwoordig stilgestaan bij deze geschiedenis. "De tijd is er nu rijp voor", stelt Arfman. "We zien nu dat er destijds een enorme misstand is geweest en die onrechtvaardigheid heeft raakvlakken met het heden. Denk maar aan vrouwenhaat en MeToo."

Eerherstel

Volgens Manja is een monument nodig voor eerherstel van de vermoorde vrouwen. "Het zijn onschuldige vrouwen die omgebracht zijn", benadrukt ze. Maar dat is niet de enige reden die Manja aandraagt voor de komst van een monument. "We moeten ook een maatschappelijke discussie op gang brengen. Daar horen bijvoorbeeld ook lespakketten op scholen en een tentoonstelling bij."
Volgens Arfman is een monument een mooi initiatief. "En niet alleen de plaatsing van een monument, maar ook de aanloop helpt mee. Mensen hebben het erover, het komt in het nieuws. Hiermee stel je het onderwerp ter discussie."

De heksen in sprookjes of met Halloween

Over een paar jaar moeten we de heks dan niet altijd in verband brengen met een vrouw met een wrat op haar neus en een bezemsteel. Zeker in deze periode is dat het beeld dat velen voor zich zien. En dat is niet gek, want als je nu door de winkelstraten in Gelderland rijdt dan zie je op heel veel plekken alweer de versieringen voor Halloween. En ook de heksenneuzen met wrat, de heksenhoeden en de bezemstelen worden weer tevoorschijn getoverd.
Soms komen mensen naar me toe en dan lachen ze 'Hé heks, jij bent toch de heks van Almen?', vertelt Manja. "Aan de ene kant snap ik dat mensen er grappig over doen. In sprookjes en films is de heks een karikatuur. Maar als je weet waar we het echt over hebben, dan maak je daar geen grap over. We hebben het namelijk over onschuldige vrouwen die zijn vermoord."

Waar moet het monument komen?

Er zijn verschillende gemeenten die heel graag het monument in hun gemeente willen hebben. In Almen zou het passen omdat hier de eerste vrouw in Nederland is veroordeeld. Maar er zijn tal van andere plekken in ons land waar heksenvervolging heeft plaatsgevonden. Roermond dus, maar ook Oudewater is een keus. Hier staat bijvoorbeeld museum De Waag. Op de Heksenwaag werden vroeger mensen gewogen om zo te ontdekken of zij wel of niet een heks waren.
Gemeenten worden nu opgeroepen om met een plan te komen. "Daarvoor krijgen ze een jaar de tijd", legt Manja uit. "Daarna gaan we als stichting eerst zelf beoordelen welke plannen goed genoeg zijn. En ik zou het mooi vinden als er daarna een democratisch proces komt", gaat ze verder. "Mensen die willen meestemmen, moeten dan ook hun stem kunnen uitbrengen."
Of haar eigen Almen een goede locatie is? "Ik ga daar zeker geen uitspraak over doen en heel eerlijk, ik weet ook niet waar het moet komen. Uiteindelijk moeten er meer puzzelstukjes op hun plek vallen en moet de locatie vooral passend zijn."