Gelderse Vallei / Noord-Veluwe

Blauwtongvirus en de knut: wat weten we eigenlijk?

Een schaap met blauwtong.
Een schaap met blauwtong. © Amanda Algra via NH Nieuws
Schapenhouders moeten een flinke tegenvaller verwerken: de overheid heeft het Zuid-Afrikaanse vaccin tegen blauwtongvirus afgekeurd. Schapenhouders houden al een aantal weken hun hart vast. Het virus verspreidt zich namelijk met grote snelheid door Nederland door de knut. Hoe komen we van het virus af en wat voor beestje is de knut eigenlijk? Epidemioloog Armin Elbers en zijn collega's van de Wageningen Universiteit leggen het uit.

Waarom verspreidt het blauwtongvirus zich zo snel?

"Het weer is ideaal", legt epidemioloog Elbers uit. "Want het is relatief warm, ruim boven de 10 graden, met af en toe een bui. Perfect om te vermenigvuldigen, want dat is het enige doel van de prikkende knutten." Voor die vermenigvuldiging is bloed nodig. Er wordt dan meer geprikt, en dus verspreidt het virus snel.
En dan is er nog het aantal soorten knutten. Volgens de Wageningen Universiteit zijn er gigantisch veel soorten knutten en heeft Nederland er zo'n veertig. Die hebben allemaal andere voorkeuren als het gaat om leefgebied en dieren die ze prikken. "De zes knuttensoorten die het blauwtongvirus overdragen komen vooral voor rond veehouderijen. Ze planten zich ook voort in onder andere de mest van het vee."

Hoe draagt de knut het virus over?

Via het bloed lijkt het logische antwoord op deze vraag, maar de knut draagt het virus over via zijn speeksel. "De knut raakt besmet doordat hij bloed van een besmet dier opzuigt. Bij de volgende klant waar hij bloed wil zuigen spuit die via zijn speekselklieren antistollingsmiddelen in, maar daar zit ook het virus in." Hoe de knut überhaupt aan het virus is gekomen in Nederland, dat is nog niet duidelijk.

Hoe komen we ervan af?

Een vaccin komt er voorlopig nog niet. Het plan is wel dat het er voor het nieuwe knuttenseizoen in maart komt, maar nu is het dus zoeken naar een andere oplossing. De Wageningen Universiteit vangt knutten voor hun onderzoek met knuttenvallen. Dat klinkt als een oplossing, maar Elbers drukt die hoop al snel de grond in: "Je kunt ze niet wegvangen."
Kou, dat is wat we nodig hebben. Het moet minimaal twee weken lang onder de 10 graden blijven. Een week kan ook, maar dan moet het ook drie nachten flink vriezen. En het wordt kouder, maar ook daar weet de universiteit de pret te drukken. Want hoewel nieuwe besmettingen zo goed als kunnen verdwijnen, is de verwachting dat het virus overwintert. "Knutten gaan met de kou de warmere stallen in. Ze worden minder actief, maar overleven daardoor langer en prikken dus langer. Het virus blijft daardoor rondsluimeren", legt epidemioloog Elbers van de universiteit uit.
In het voorjaar zijn er dus nog steeds dieren die besmet zijn. Jonge knutten prikken die besmette dieren en zo gaat de cirkel weer verder. Elbers: "Je hebt diepe winters nodig en die zien we in Europa eigenlijk niet meer."

Volgend jaar?

We zijn dus voorlopig nog niet van het virus af. Hoewel het flink af zal nemen in de winter, begint het in maart opnieuw. En dan kunnen de knutten de hele zomer het virus rondprikken, waardoor de gevolgen een stuk groter zullen zijn. Dieren binnenhouden is ook geen oplossing, want knutten weten ze toch wel te vinden.
Een vaccin is voorlopig dus echt nog de enige oplossing. En hoewel minister van landbouw Piet Adema het doel heeft om dat vaccin voor maart te vinden, moet nog maar blijken of dat lukt. De ervaring leert dat het zo snel niet altijd gaat. In 2006 heerste het blauwtongvirus ook al in Nederland, vertelt Elbers. "Toen duurde het twee jaar."