Rijk van Nijmegen / Noord-Veluwe

Hoezo vroeg donker?! Paddenstoelen en zelfs kevers geven licht

Vliegroutes van vuurvliegjes
Vliegroutes van vuurvliegjes © Wouter van Bernebeek
NIJMEGEN - Als de nacht invalt, schijnt er sprookjesachtig licht in de natuur. Het is te zien op de grond, in de struiken en zelfs in de lucht. Het zijn paddenstoelen, glimwormen en vuurvliegjes. Waar en wanneer kun je dit zien en hoe ontstaat dit mysterieuze licht?

Lichtgevende paddenstoelen

In Nederland komen twee lichtgevende paddenstoelensoorten voor: de lantaarnzwam en de echte honingzwam. Het licht ontstaat door de stof luciferine die aanwezig is in de paddenstoel. Het enzym luciferase zet deze stof om in licht. Deze namen zijn afgeleid van de Latijnse woorden 'lux' en 'ferre', wat 'licht' en 'dragen' betekent.
Paddenstoelenexpert Michel Beeckman vertelt: 'De schimmeldraden van de echte honingzwam geven licht, maar het vruchtlichaam niet.' De hoed en steel geven dus geen licht, maar het aangetaste hout met de schimmeldraden wel. 'Het vruchtlichaam van de lantaarnzwam geeft wel licht', vervolgt hij. In Nederland is het echter moeilijk te zien, omdat er veel lichtvervuiling is. Als je de soorten in een donkere ruimte zou bekijken, kun je het licht wel goed zien.
Ook Ruud Knol is bekend met het fenomeen van lichtgevende paddenstoelen. Knol is als paddenstoelenkenner onder meer actief bij IVN en de Nederlandse Mycologische Vereniging. "De echte honingzwam kun je bijna overal in Gelderland tegenkomen, vertelt hij. BuitenGewoon-verslaggever Laurens Tijink gaat met Knol op zoek naar de paddenstoelen...
Luister naar de radiobijdrage

Scherpe schelpzwam geeft alleen licht in Amerika

Een interessant voorbeeld van een lichtgevende paddenstoel is de scherpe schelpzwam. Deze soort komt veel in Gelderland voor, maar geeft hier geen licht. Beeckman legt uit: 'De Europese variant van de scherpe schelpzwam mist de genen om licht te geven. De Amerikaanse variant heeft die genen wel. Als je de Amerikaanse en de Europese kruist, dan geven de nakomelingen wel licht.' Waarom de Europese vorm deze genen niet (meer) heeft, is niet bekend.
De Amerikaanse variant van de scherpe schelpzwam geeft licht
De Amerikaanse variant van de scherpe schelpzwam geeft licht © Ylem

Gloeiende glimwormen

Naast paddenstoelen produceren ook andere soorten licht. In de struiken of op de grond kun je kleine groene 'lampjes' tegenkomen. Dit zijn glimwormen. In tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, zijn het geen wormen. Het zijn kevers met lichtorganen in hun achterlijf. In die organen wordt, net als bij de paddenstoelen, de stof luciferine omgezet in geelgroen licht. Er leven drie verschillende soorten in ons land: de grote glimworm, de kleine glimworm en de kortschildglimworm.
De zoon van de fotograaf ontdekte deze grote glimworm in Ermelo
De zoon van de fotograaf ontdekte deze grote glimworm in Ermelo © Mardie Karbodin
Hoe ontdek je ze? Ze zijn het makkelijkst te spotten rond juni en juli. Aan het eind van de schemering beginnen ze al te gloeien en dat doen ze tot drie uur na zonsondergang. De grote glimworm kun je op verschillende plekken in Gelderland tegenkomen, zoals vochtige wegbermen of parken. De kleine glimworm kun je aantreffen rond Nijmegen.

Duizenden dansende vuurvliegjes

En dan kun je ook nog dansende lichtjes in de lucht tegenkomen: de vuurvliegjes. Dit zijn de mannetjes van de kleine glimworm. Ze vliegen laat in de avond rond en kunnen dit maximaal 45 minuten volhouden. De vrouwtjes hebben geen vleugels, maar geven ook licht. Daarmee verleiden ze de rondvliegende mannetjes. Wil je zelf vuurvliegjes zien? Rond Nijmegen kun je ze in de avond in juni en juli tegenkomen. Er zijn zelfs een paar Gelderlanders die ze in de tuin hebben!
Kortom: door deze bijzondere soorten is een Gelderse nacht nooit helemaal aardedonker.
Dit zijn de sporen van de 'dansende' vuurvliegjes
Dit zijn de sporen van de 'dansende' vuurvliegjes © Wouter van Bernebeek