Gelderland

Praten over geld of schulden moet uit de taboesfeer: deze psycholoog weet hoe

Hoge rekeningen kunnen ervoor zorgen dat je brein overstroomt, zegt de financieel psycholoog.
Hoge rekeningen kunnen ervoor zorgen dat je brein overstroomt, zegt de financieel psycholoog. © ANP, ter illustratie
ARNHEM - Een deel van de Nederlandse samenleving zucht onder de hoge prijzen van dit moment. In september steeg de inflatie naar 17,1 procent, een aanscherping van de recordinflatie van een maand eerder. Voor veel mensen die kampen met (dreigende) armoede rust er een taboe op het onderwerp. Anne Abbenes zou dat graag anders zien.
Deze vrijdag staat bij Omroep Gelderland in het teken van de stijgende prijzen. We spreken met mensen die het water tot aan de lippen staat, laten zien hoe mensen in armoede worden geholpen en geven tips hoe om te gaan met een altijd tekortschietend budget.
Abbenes is financieel psycholoog. In die rol onderzoekt ze de invloed van het brein, emoties en persoonlijke overtuigingen op ons financieel gedraag. Ook doceert en adviseert ze hierover. Daarnaast is ze mede-oprichter van het Financial Psychological Institute Europe.

'Doe maar gewoon'

Zelf vond Abbenes het ook lang niet gemakkelijk om over geldzaken te praten. "Nu kan ik het, maar ik heb dezelfde opvoeding en maatschappelijke achtergrond meegekregen als ieder ander, waardoor het ook voor mij moeilijk was om daarover te praten", zegt ze. Dat komt volgens haar mede door de typisch Nederlandse opvatting Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. "Dat zegt eigenlijk alles. Onze geschiedenis laat zien dat wanneer je van geld houdt of het over geld verdienen hebt, dat wordt gelijkgetrokken met gierig zijn, slecht zijn en misbruik maken van anderen."
"Daarnaast wordt het hebben van schulden gezien als slecht", legt Abbenes uit. "Vroeger had je waardige armen en onwaardige armen. Op het moment dat je schulden had, was er volgens Karel V maar één oplossing: je werd gelijkgesteld met dieven en moordenaars. De enige oplossing was de strop: je werd opgehangen. Het taboe is er daardoor best wel in gekomen."

Maatschappelijke doodstraf

Het beeld van waardige armen en onwaardige armen zit ook in 2022 nog verankerd in de samenleving, betoogt de financieel psycholoog. "Je krijgt niet meer de doodstraf, maar ervaart nog wel een maatschappelijke doodstraf. Je wordt uitgesloten, doet niet meer mee. Die angst om uitgesloten te worden, refereert ons brein aan de dood. Bleef je vroeger alleen over, buiten de groep, dan overleefde je dat niet. Er komt dus letterlijk doodsangst bij kijken."
Wie in armoede terechtkomt en daar heftige emoties bij ervaart, doet er volgens Abbenes goed aan om zich allereerst bewust te zijn van die emoties. Het hoort erbij. De hashtag #ikredhetnietmeer, die consumentenprogramma Kassa eerder dit jaar in het leven riep, is wat dat aangaat een waardevolle toevoeging, zegt de psycholoog. "Daarmee wordt het gevoel genormaliseerd. Het kan iederéén overkomen."

Schuldig over de schulden

Wie anderen (veel) geld schuldig is, kan zich daar schuldig over voelen. Hoewel de twee woorden identiek zijn, is de emotie bij het tweede een stuk heftiger. Abbenes zegt dat mensen die in de schulden zitten, zichzelf dat enorm kunnen verwijten. "Had ik mijn energietarief vorig jaar maar vastgezet. Had ik maar meer gespaard. Was ik tóch maar niet op vakantie gegaan. Had ik dit maar niet gedaan of dat maar niet gedaan. Het weghalen van die emoties, het jezelf verwijten, is heel belangrijk."
Er zijn praktische manieren om die schuldgevoelens een plek te geven en ermee om te gaan. Opschrijven welke gevoelens het oproept kan enorm helpen, zegt de financieel psycholoog. Een zin als het is niet mijn schuld opschrijven en op de koelkast plakken werkt volgens haar ook helend. Daarnaast is het aan te raden om letterlijk actief te blijven: door eenvoudigweg - gratis - te gaan wandelen maak je een gelukshormoon aan in het lichaam, waardoor je de emoties beter kunt laten zakken.

Stop de overstroming van emoties

Tot slot raadt Abbenes de worst case scenario-oefening aan. "Ga na voor jezelf: wat is het ergste dat er kan gebeuren in die armoede? Dat ik in paniek raak, dat ik ziek word? Dat ik dan mijn baan kwijtraak? Het klinkt makkelijk, maar zo'n oefening is zwaar en heftig. Je kunt ervan gaan zweten, het benauwd krijgen. Je lichaam reageert op de paniek. Maar maak je die oefening af, dan blijft er iets over waardoor je dierlijke oerbrein zich realiseert: ik ga hier niet dood aan."
"En vanaf dat moment gaan je emoties zakken. Door al die nieuwsberichten en hoge rekeningen overstroomt je brein emotioneel. Het deel van je brein waarmee je kunt rekenen, staat dan uit. Stop de overstroming, dan kun je daarna naar de euro's kijken."
Een lege portemonnee of schulden kan heftige emoties oproepen.
Een lege portemonnee of schulden kan heftige emoties oproepen. © Towfiqu Barbhuiya via Unsplash