Achterhoek

Zo bleef een Achterhoeks Joods werkkamp jaren onzichtbaar: 'Krijg er koude rillingen van'

LIEVELDE - Ongeveer vijftig Joodse mannen zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog naar een werkkamp in Lievelde gestuurd, niet wetende dat ze van daaruit zouden worden doorgevoerd naar kamp Westerbork. Een stukje geschiedenis dat lang onzichtbaar was, maar daar komt verandering in.
Godfried Nijs wijst naar een rij bomen aan de Schansweg in Lievelde. "Daar heeft het kamp gelegen. Iedereen weet iets over de Jodenvervolging, maar dat dat in je eigen achtertuin, in Lievelde, zich heeft afgespeeld, dat heeft mij het meest verbaasd.”

'Van aardbodem verdwenen'

Een leeg weiland, dat is wat er nu te zien is op de locatie waar ooit de houten barakken stonden, omgeven met prikkeldraad. “Ja alles is weg, het is maar heel kort in bedrijf geweest en het is ook heel snel daarna compleet van de aardbodem verdwenen", vertelt Nijs, lid van de werkgroep Joods werkkamp Lievelde.
Het kamp is in 1942 speciaal gebouwd voor de Joodse dwangarbeiders. Voor zover de werkgroep heeft kunnen achterhalen is het maar zo'n twee à drie maanden in bedrijf geweest. "Daarna is het ook vrij snel gesloopt en werd het weer agrarisch gebied. Dat is ook één van de verklaringen waarom het bij heel veel mensen een onbekend stukje geschiedenis is."
Nijs sprak met verzetsstrijders over de periode waarin het kamp in bedrijf is geweest. "Ook zij wisten er niets van." Ook bij het Rijks Instituut voor Oorlogsdocumentatie en het Joods Historisch Museum was het kamp niet bekend.

'Gemeen, doortrapt plan'

Na twee maanden dwangarbeid in Lievelde werden de Joodse mannen op 2 oktober 1942 doorgevoerd naar Kamp Westerbork. "Ze zijn er op een hele gemene manier ingeluisd. Ze kregen te horen: wij gaan je naar Westerbork brengen, daar word je herenigd met je familie."
Mensen gingen daarheen met het idee herenigd te worden met familie
Bij familieleden viel kort daarvoor ook een brief op de mat. "Vrouwen en kinderen thuis kregen te horen: jullie worden herenigd met je man, broer of zus, en bij de brief zaten treinkaartjes voor Westerbork. Mensen gingen daarheen met het idee herenigd te worden met familie."
In totaal werden op deze manier vanuit heel Nederland in één keer 13.000 Joden in Westerbork samengebracht. Nog geen week later gingen de eerste treinen naar Auschwitz. Vrijwel zeker heeft geen van de naar schatting 40 tot 60 Joden uit werkkamp Lievelde de oorlog overleefd.

Per toeval meer info

Lange tijd wist echter bijna niemand van dit stukje oorlogsgeschiedenis in de Achterhoek. Tot Nijs in 1995 per toeval een mapje met informatie ontdekt in het gemeentearchief. Een werkgroep wordt opgericht, en langzaam komt er meer duidelijkheid. Een inwoner van Lievelde blijkt een foto te hebben en ze vinden enkele brieven, geschreven door de dwangarbeiders in het kamp.
Joop te Brake (80) woonde destijds vlakbij. "Als jochie van een jaar of drie ben ik een keer in een stenen huisje geweest dat er nog stond, maar toen was het kamp al gesloten." Als hij ouder is hoort hij wat er zich precies in zijn buurt heeft afgespeeld. "Een herinneringsteken zou mooi zijn, zei ik vijftien jaar geleden. Dat het monument nu is verwezenlijkt vind ik heel goed."

Herinneringsmonument

Want sinds zondagmiddag is het stukje geschiedenis over het Joodse werkkamp niet meer onzichtbaar. Aan de Lievelderweg is een herinneringsmonument geplaatst. “Dat die mensen herinnerd worden, dat verdienen ze, en dat dat vandaag lukt, dat vind ik fantastisch", reageert Nijs, die met de werkgroep jarenlang is bezig geweest met de realisatie.
Theo Engelbarts van het 4 en 5 mei comité Lichtenvoorde is onder de indruk. "Het is precies 80 jaar geleden dat de Joodse dwangarbeiders met de trein vanuit Lievelde naar Westerbork moesten. Dat er na 80 jaar nu een plek is waar je kan stilstaan bij wat die mensen hebben meegemaakt, dat is fantastisch. Ik ben 77 jaar, geboren na de oorlog, maar ik krijg er nog de koude rillingen van."
Onthulling herinneringsmonument Joods werkkamp Lievelde.
Onthulling herinneringsmonument Joods werkkamp Lievelde. © Omroep Gelderland

Zie ook: