Achterhoek

Hoe een onschuldige weduwe als heks op de brandstapel belandde

Ridder René bezoekt de heks van 's-Heerenberg.
Ridder René bezoekt de heks van 's-Heerenberg. © Omroep Gelderland
'S-HEERENBERG - Heb jij dat ook? Dat je bij sommige historische bouwsels, hekken en beelden in je omgeving denkt: 'Wat is dat eigenlijk, hoe oud is het en waar diende het voor?' De Ridders van Gelre zoeken het voor je uit! Deze week Mechteld ten Ham, de heks van 's-Heerenberg.
Op de Muntwal in 's-Heerenberg staat een standbeeld van een heks, zo'n karakteristieke sprookjesheks met een puntneus en een bezem. Maar dit is geen heks uit een sprookje, dit beeld moet Mechteld ten Ham voorstellen. De 's-Heerenbergse weduwe was één van de laatste vrouwen in Nederland die als heks op de brandstapel om het leven kwamen.
Prent van een heksenverbranding
Prent van een heksenverbranding © Publiek Domein

Het boze oog

We schrijven het jaar 1605. Mechteld ten Ham, de weduwe van Henrick Horning, woont in een huisje vlakbij het Kasteel Huis Berg. Ze leeft een teruggetrokken bestaan, maar op een dag wordt ze beschuldigd van hekserij. Bijgelovige stadsgenoten beweren dat ze 'het boze oog' bezit. Ze zou met haar magie mensen en dieren hebben ziekgemaakt en zelfs hebben gedood. Ook zou ze verantwoordelijk zijn voor gebroken huwelijken en mislukte oogsten. Allemaal flauwekul natuurlijk, maar de roddelaars weten van geen ophouden.
Mechteld wordt er wanhopig van en om dit kletsverhaal voor eens en voor altijd de wereld uit te helpen, verzoekt ze de Berghse magistraten om een gerechtelijke uitspraak. Ze hoopt met een eerlijk proces te kunnen bewijzen dat ze geen heks is. De magistraten adviseren haar om zich eerst maar eens te laten wegen op de heksenwaag van Oudewater. Zo kan ze eenvoudig aantonen dat ze geen heks is, want de weegschaal zal stellig uitslaan. In die tijd geloofde men namelijk dat echte heksen niks wegen, want anders kunnen ze niet vliegen. Maar Mechteld vindt dat flauwekul en weigert om naar Oudewater te gaan. En dat had ze beter niet kunnen doen.

Gemarteld tot een bekentenis

Het proces begint en Mechteld moet een waterproef ondergaan: wie naar de bodem zinkt, is onschuldig (maar wel verdronken), wie blijft drijven is een heks. Ze wordt in De Laak bij Azewijn gegooid en... ze blijft drijven. Waarschijnlijk door een luchtbel onder haar wijde rokken, maar de rechter ziet het als een bewijs dat Mechteld een heks is. Ze wordt in de kerker van de ronde toren bij Kasteel Huis Bergh gegooid en gemarteld totdat ze alles bekent wat de magistraten maar willen horen. Op 25 juli 1605 wordt het doodvonnis voltrokken en sterft Mechteld op de brandstapel. Het is een van de laatste heksenverbrandingen in Nederland.
Kasteel Huis Bergh met rechts de gevangenistoren
Kasteel Huis Bergh met rechts de gevangenistoren © Omroep Gelderland
Het heksje op de Muntwal wijst met een beschuldigende vinger richting het kasteel, omdat Graaf Herman van den Bergh had beloofd Mechteld in bescherming te nemen, maar dat niet heeft gedaan. Niet alleen dit standbeeld herinnert aan de onschuldige weduwe die zo gruwelijk aan haar eind kwam, in 's-Heerenberg wordt ook jaarlijks het Mechteld ten Ham weekend georganiseerd. In 2022 is dat op zaterdag 20 en zondag 21 augustus.
Ridder René bezoekt de heks van 's-Heerenberg:
Mechteld ten Ham, de heks van 's-Heerenberg
Ridders van Gelre is het geschiedenisplatform van Omroep Gelderland. We brengen het laatste nieuws over de Gelderse historie en organiseren elke zaterdagochtend een exclusieve rondleiding voor onze volgers op bijzondere locaties.