Arnhem en omstreken / Rijk van Nijmegen

Uniek kleurenbeeld geeft kijkje in Arnhem van 1945

ARNHEM - Wat een fantastische stad Arnhem van voor de oorlog was, blijkt uit de prachtige beelden uit 1919 die een cameraman draait vanaf een elektrische tram. Er zijn nog nauwelijks auto's, waardoor je de architectuur van de stad des te beter kunt bewonderen. In bijzondere kleurenbeelden van 1945 wordt duidelijk dat een groot deel van die pracht en praal van de stad niet meer terug zal keren. De oorlog heeft enorme schade aangericht.
De tram met camera reed in 1919 onder meer langs het oude station, de Markt, het Luxor Theater, Musis Sacrum, de schipbrug en de singels. Luxor Theater draait in 1919 de speelfilm 'Comrades' (Kameraden) en is dan net vier jaar open. Een bioscoop en theater met cabaret, dans en zang moest het worden. Voor de gegoede Arnhemmer, en dat lukt dankzij architect Willem Diehl en een flinke financiële injectie van de plaatselijke bioscoop-exploitant.
De beroemde Tuschinski-bioscoop in Amsterdam (1921) nam Luxor, en dan vooral het interieur, als voorbeeld. En je kunt dus niet zeggen dat het theater 'het Tuschinski van Arnhem' is, zoals een passant in de vierde aflevering van 'Een Oogje op Gelderland' stelt. Met een beetje chauvinisme kun je misschien wel stellen dat Tuschinksi het Luxor van Amsterdam is.
Luxor Theater in de jaren dertig
Luxor Theater in de jaren dertig © Gelders Archief

De Markt als middelpunt

Op de Markt, middelpunt van de stad toen, onder meer beeld van een enorme hoeveelheid op de grond uitgestald serviesgoed met rondom veel potentiële kopers. Al sinds de 12e eeuw komen en gaan Arnhemmers naar deze plek om vooral groente, fruit, vis en vlees te kopen. In het jaar waarin de cameraman op de tram de stad in beeld brengt, wonen er ongeveer 50.000 mensen. Veel van hen zijn werkzaam in de dienstverlening, want de groep 'gegoede Arnhemmers' is aanzienlijk.
De bijnaam 'Het Haagje van het Oosten' kreeg de stad niet voor niets, onder meer rijke planters die uit Indië terugkeerden vestigden zich graag in de door natuurschoon omgeven Rijnstad. Vooral aan de singels, de Zijpendaalse- en Velperweg verrezen grote, luxe woonhuizen.

Verwoesting in kleur vastgelegd

De mensen die de op straat vertoonde oude beelden van Arnhem zien, komen met fraaie uitspraken. Een vrouw tegen haar jonge zoon: "Dat is nog zwart-wit tv, maar dat ken jij helemaal niet, denk ik". En een dame terwijl achter haar filmfragmenten van een verwoeste stad zijn te zien: "Er is nog zoveel bewaard gebleven".
Andere passanten zijn vooral enthousiast over de rust in de stad, of vertellen over hun ouders die meehielpen met puinruimen en de wederopbouw na de oorlog. Want de schade was gigantisch in de stad, die diverse keren in de vuurlinie lag. Dat blijkt ook uit filmbeelden uit 1945, waarin de camera rondgaat tussen de puinhopen en de verwoeste Eusebius-kerktoren als een soort priemende, waarschuwende vinger de hemel in wijst. Het puin is van de weg afgeschoven, of ligt hoog opgestapeld in een kerk zonder dak.
De 'wijsvinger' van de Eusebiuskerk
De 'wijsvinger' van de Eusebiuskerk © Omroep Gelderland/Beeldland
Heel bijzonder is de kleurenfilm die de Deventer fotograaf Alex Roosdorp vlak na de oorlog maakte in een rondgang door de provincie. Roosdorp maakte films over de landbouw voor en met de Hogeschool in Wageningen. Hij had zoals meer mensen nog filmmateriaal bewaard voor het vastleggen van de bevrijding, maar een kleurenfilm was toen helemaal een zeldzaamheid.
De enorme ravage die in Arnhem is aangericht komt nog harder binnen juist doordat het in kleur is. De oud-fotohandelaar filmde van begin april tot ongeveer eind augustus 1945 vooral in de regio Zutphen-Deventer-Arnhem-Wageningen. De unieke beelden van Nederland vlak na de oorlog werden zeven jaar geleden ontdekt in de archieven van EYE Filmmuseum in Amsterdam.

Echte winters in Arnhem

Heel bijzonder zijn ook de archiefbeelden van een winters Arnhem, met heel veel ijs en sneeuw op straten en in parken. De winter van 1928-1929 is één van de zwaarste van de twintigste eeuw, met in Centraal-Europa temperaturen van ruim 30 onder nul. In Arnhem vroor het in ieder geval hard genoeg om over de Rijn te kunnen wandelen of schaatsen.
En van ijspret genieten werd in de jaren twintig dan ook volop gedaan, zo is in de film 'Neerlands Eldorado' uit die periode te zien aan de schaatsers op banen en bevroren plassen. Winterbeeld uit de oorlog levert ook fraaie taferelen op in het centrum van de stad met onder meer de postbodes die met paard en slee gaan bezorgen en een bijzondere auto die op het niet ongevaarlijke licht- of stadsgas over het Willemsplein rijdt. Benzine er is voor de meeste mensen niet meer te krijgen.
Wintermobiel op lichtgas
Wintermobiel op lichtgas © Omroep Gelderland/Beeldland
Alle archiefbeelden en bijbehorende verhalen van Arnhem in Een Oogje op Gelderland zijn maandag 31 januari te zien vanaf 17.20 uur en nu in de onderstaande video. Volgende week historisch beeld van Winterswijk. Meer afleveringen vind je hier.
Een Oogje op Gelderland is een productie van Beeldland in samenwerking met Omroep Gelderland en EYE Filmmuseum. Er is ook beeldmateriaal gebruikt uit Gelderse archieven en van Beeld en Geluid. De serie is mede mogelijk gemaakt door een donatie van het Prins Bernhard Cultuurfonds Gelderland en subsidies van de gemeentes Zaltbommel, Apeldoorn, Harderwijk, Arnhem, Winterswijk en Nijmegen.