Noord-Veluwe / Gelderse Vallei

De Veluwe was ooit een katholiek bolwerk (en veel langer dan we dachten)

Jos de Weerd bij Maria van Renkum.
Jos de Weerd bij Maria van Renkum. © Omroep Gelderland
ELSPEET - De Veluwe en de Gelderse Vallei staan bekend als orthodox-protestantse regio’s. Relatief veel inwoners stemmen op christelijke partijen, gaan op zondag twee keer naar de kerk en sturen hun kinderen naar reformatorische scholen. Toch bleef de Veluwe veel langer een zeer rooms-katholiek gebied dan we altijd dachten. Dat laat historicus Jos de Weerd (31) uit Elspeet zien in zijn proefschrift dat hij verdedigde aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.
Even het geheugen opfrissen. Gelderland was tot de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) een katholiek hertogdom. De Beeldenstorm in 1566 ging redelijk geruisloos aan onze provincie voorbij. Vanaf 1578 kregen protestanten steeds meer de touwtjes in handen. Zij verwijderden heiligenbeelden en muurschilderingen uit de katholieke kerken. Dat noemen we de Reformatie.
De Weerd laat zien dat veel Veluwenaren nog lang vasthielden aan het katholieke geloof. “Het was een klein groep radicalen die de macht greep in Gelderland en het calvinisme van bovenaf invoerden.”
Kaart van de zuidelijke Veluwe in 1570
Kaart van de zuidelijke Veluwe in 1570 © Geldersch Archief

Processie in Wageningen

Nog lang bleven veel inwoners verspreid over de Veluwe en de Vallei trouw aan katholieke rituelen. De bewijzen vindt De Weerd overal terug in het Veluwse landschap.
Hij neemt ons mee naar de Wageningse Berg. “Dit is één van mijn favoriete plekken. Hier stond vanaf 1100 een kapel en later de eerste kerk van Wageningen. We zien nu nog steeds de fundamenten. In de middeleeuwen liepen burgers vanuit de stad in een processie naar deze plek. Dat ging door tot diep in de zeventiende eeuw. De kerk in het centrum van Wageningen was ondertussen protestants, maar veel inwoners hielden op deze plek de oude katholieke tradities in stand.”

Putten als katholiek bolwerk

Jos de Weerd deed vier jaar onderzoek in verschillende Gelderse archieven. Daar vond hij bronnen die aantoonden dat de inwoners overal op de Veluwe en in de Gelderse Vallei veel langer trouw bleven aan het katholieke geloof dan eerder werd aangenomen. Putten wist de gereformeerden lang buiten de deur te houden.
“Op driehonderd meter van de kerk stond de kelnarij,” vertelt De Weerd. “Dit was een soort filiaal van een ver weg gelegen klooster. De abt maakt daar tijdens de Tachtigjarige Oorlog een katholiek bolwerk van. En Garderen is nog heel lang een bedevaartsplaats gebleven waar gelovigen de heilige Gangulphus aanriepen.”
Ook de kerk van Epe kwam niet zonder verzet in protestantse handen
Ook de kerk van Epe kwam niet zonder verzet in protestantse handen © Omroep Gelderland

Mariaverering op de Veluwe

De Weerd toont in zijn onderzoek aan dat inwoners van de Veluwe al voor de Reformatie bezig waren met veranderingen in het geloof, maar binnen de katholieke kerk. “Er werd veel gelezen in de Bijbel. Het is een misverstand dat katholieken de heilige geschriften niet konden of mochten lezen. De verering van Maria bleef wel lang heel sterk aanwezig op de Veluwe. Zij is de zetel der wijsheid. Maria moest de dood van haar zoon Jezus meemaken. Zij maakte invoelbaar wat pijn kan doen met een mens.”
Het proefschrift van De Weerd komt in het voorjaar als publieksboek in de winkels.
Ridders van Gelre is het geschiedenisplatform van Omroep Gelderland. We brengen het laatste nieuws over de Gelderse historie en organiseren elke zaterdagochtend een exclusieve rondleiding voor onze volgers op bijzondere locaties. En heb je het stripboek Ridders van Gelre en Ons Verloren Hertogdom al in de boekenkast? Volg ons op: Facebook, Instagram, Twitter, Televisie, Radio, YouTube en Web.
💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip of opmerking voor de redactie? Stuur ons een bericht op WhatsApp of stuur een mail: omroep@gld.nl!