Instellingen

Nationale Bibliotheek koopt Gelders topstuk uit de middeleeuwen

Het middeleeuwse Gelderse psalmboek.
Het middeleeuwse Gelderse psalmboek. © Koninklijke Bibliotheek

DEN HAAG - De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag heeft een middeleeuws Gelders psalmboek aan haar collectie toegevoegd. De nationale bibliotheek verzamelt alles wat in en over Nederland geschreven wordt, van de middeleeuwen tot nu. Een van de laatste aanwinsten is een handschrift dat tussen 1420 en 1430 in het hertogdom Gelre is gemaakt.

De nieuwe aanwinst komt uit een particuliere collectie in Duitsland. Het is een rijk versierd boek, waarin de 150 psalmen uit het Oude Testament staan. In de middeleeuwen gebruikten zowel geestelijken als leken zo'n psalmboek.

In middeleeuwse boeken staat meestal niet vermeld waar, wanneer en door wie zij zijn geschreven. Ook in dit boek staat geen maker vermeld. Maar hoe weten we dan dat het in Gelre is gemaakt? Ed van der Vlist, specialist middeleeuwse handschriften bij de Koninklijke Bibliotheek: “We moeten het dus doen met uiterlijke kenmerken. Zo vergelijken we het schrift en de decoratie met boeken die wel gedateerd en/of gelokaliseerd zijn.”

Typisch Gelderse versieringen

Handschriftdeskundige Rob Dückers bestudeerde het boek al een jaar of twintig geleden en zag toen dat er veel Keulse en Utrechtse heiligen in de litanie voorkomen. Dat duidt erop dat het psalmenboek waarschijnlijk bedoeld is voor gebruik in de streek tussen Utrecht en Keulen.

Bovendien zijn de versieringen in de randen van de pagina's typisch voor de stijl die aan het begin van de vijftiende eeuw populair was in Gelre. De vorm van de wingerdbladen en de ranken waaraan ze ontspruiten komen ook voor in andere Gelderse handschriften uit deze periode, zoals boeken van de hand van de Nijmeegse Gebroeders van Limburg. Het boek moet zijn gemaakt in de periode 1420-1430, mogelijk in het Overkwartier van het hertogdom Gelre. Dat is het zuidelijke deel van het hertogdom, rondom Roermond en het Duitse Geldern.

Dit soort versieringen waren populair in middeleeuwse Gelderse handschriften
Dit soort versieringen waren populair in middeleeuwse Gelderse handschriften © KB

Wapenschild aartsbisschop van Keulen

De grote vraag is natuurlijk: van wie was dit psalmenboek? Ed van der Vlist: "Op het eerste blad staat een wapenschild, dat waarschijnlijk niet tot de oorspronkelijke decoratie behoort, het is er overheen geschilderd. Maar het is wel heel oud en waarschijnlijk van één van de eerste eigenaars van het boek."

Hij liet het zien aan wapenschild-kenner Guus van Breugel en die herkende het meteen: dit is het wapen van Dietrich II von Moers, aartsbisschop van Keulen tussen 1414 en 1463. Zijn bisdom grensde aan de hertogdommen Berg, Gulik, Gelre en Kleef. Hij moet het boek in zijn bezit hebben gehad en misschien is het zelfs speciaal voor hem gemaakt, in Gelre.

Het boek met eigen ogen bekijken? Dat kan op aanvraag in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip of opmerking voor de redactie? Stuur ons een bericht op WhatsApp of stuur een mail: omroep@gld.nl!